Սեւ փողկապը. Քեսաբի ուսուցչի եռագույն հավատը

Ճակատագրեր՝ սփիւռքի ճանապարհին. Սփիւռքահայի մը կեանք

Այդ լույսերի մեջ են մեծանում երեխաները՝ սովորելով լինել իրենց լեռների պես տոկուն։ Այդ լույսերի մեջ էր մեծացել նաև Մարտիրոս Թութիկյանը։
Այդ լեռներն էին նրա առաջին դասարանը։ Այդ աղբյուրի ջուրն էր նրա առաջին մկրտությունը։ Այդ գյուղն էր նրա առաջին հայրենիքը։

Նոյեմբերի 15, 1908 թուականին, Էքիզօլուխ գյուղում ծնված Մարտիրոսը մանկության տարիներին դեռ չէր էլ պատկերացնում, որ իր սերունդը պիտի ապրի պատմության ամենադաժան խզումը, որ մանկությունից արդեն պիտի զրկվեր մանկությունից։
Նա կարդալ սովորել էր գյուղի հայ աւետարանական դպրոցում, հետո՝ Քեսաբի Ազգային Ուսումնասիրաց երկրորդական վարժարանում։ Գիտելիքը նրա համար ապագա էր, բայց ապագան ծանր էր։ Ընտանիքի բեռը ուսին առած՝ նա հրաժարվել էր բարձրագույն ուսման երազից։

Եվ այն ժամանակ, երբ աշխարհը դեռ խաղաղ էր թվում իր մանկական աչքերին, պատմությունն արդեն պատրաստվում էր կտրել այն կապերը, որոնց վրա պիտի ծանրանար նրա ամբողջ կյանքը։

1915-ին աշխարհը խախտվեց։

Գաղթի ճամփան, փոշին, քաղցը, սարսափը…
Մինչև Ճըսր Ալ Շղուր հասնելը, իր աչքի առաջ՝ չարչարանքների ենթարկելով, սպանվեցին հայրը եւ երեք եղբայրները։ Մարտիրոսը փոքր էր։ Փոքրերը երբեմն մահվան աչքից վրիպում են։ Սակայն երբեմն փրկվելը ավելի ծանր ճակատագիր է, քան մահը։ Փրկվածները պարտք ունեն։

Նա մոր եւ երեք քույրերի հետ վերադարձավ Քեսաբ։ Լեռները նույնն էին, բայց վերադարձողն արդեն նույն երեխան չէր։ Ճամփան նրանից խլել էր մանկության ձայնը եւ տվել թաքուն մորմոք, որը շատ երկար չլքեց նրա հոգին։

Այդ օրից Մարտիրոսը սկսեց ապրել որպես պարտք։

Ուսուցչություն արեց Քեսաբում, Լաթաքիաում, Գամիշլիում, Արաբունարում։ Երբ հարցնում էին՝ ինչո՞ւ նյութական պայմանագիր չունի, ժպտում էր, երկար չէր պատասխանը.

— Ազգիս հանդէպ պարտականութիւնս այս եղած է։

Դասարանի գրատախտակը նրա համար հայության պատմության բաց դասագիրքն էր։ Նա զգույշ ու հոգատար էր յուրաքանչյուր գրված բառի հանդեպ, նախ՝ որովհետև բառերը հայերեն էին, ապա՝ որովհետև նրանցով էր փոխանցում հայ լինելու իրավունքը, արժանապատիվ գոյության եւ անարդարության դեմ պայքարի, դիմադրության գաղափարը։

Դեռ պատանի տարիներից Մարտիրոսը անդամակցել է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը։ Նրա սերունդը մեծացել էր այն գիտակցությամբ, որ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը հայության պատմական երազանքի մարմնավորում էր՝ ստրկությունից ազատվելու եւ ազատ ապրելու, սեփական ճակատագիրը տնօրինելու ու արժանապատիվ գոյություն կերտելու հնարավորություն։

Նա տեսել էր հայոց պետության ծնունդը որպես լուսաբաց՝ հոգիները բարձրացնող հույսի պահ, եւ նույնքան ծանր զգացել էր նրա կորուստը՝ որպես անավարտ ճանապարհի։

Հայաստանի խորհրդայնացման օրից նա կապեց իր սև փողկապը՝ որպես հստակ ու հաստատուն դիրքորոշում, ասելու, որ ժողովուրդը կարող է կորցնել ժամանակի գույնը, բայց երբեք իր արժանապատիվ ապրելու իրավունքը եւ իր ազատության երազանքը։

Չհանեց այն տասնամյակներ շարունակ։

Տարիներն անցան։ Աչքերը աստիճանաբար մթնեցին։ Երբ այլևս չէր տեսնում, հարսն ամեն օր նրա համար բարձրաձայն կարդում էր հայ մամուլը։ Նա լուռ ու ուշադիր լսում էր լուրերը, հետո երկար մտածում, ինչպես դասարանում լսած դասի մասին՝ կարծես փորձում էր բացատրել դրանք եւ մտքում ուղղորդել հայ ժողովրդի ապագայի ճանապարհը։

Եվ հանկարծ՝ սպասման խախտում։ Հայաստանը վերանկախացավ։

Լուրը տուն մտավ ինչպես երկար սպասված վերադարձ։

Մարտիրոսի ձեռքը դողաց, սակայն հայացքում խուճապ չկար։ Կային անցած տարիների ծանրությունը, կորուստների հիշողությունը եւ այն խաղաղ հանգստությունը, որը ծնվում է, երբ մարդը հասկանում է՝ իր երազանքը չի մարել։

Սև փողկապը ավարտեց իր ուղին, մնաց պատմության մեջ՝ որպես հենց նույն այդ պատմության հիշեցում։

Հայաստանի վերանկախացումը բացեց Մարտիրոսի ընտանիքի համար երկար սպասված ճանապարհը դեպի հայրենիք։ Ընտանիքի անդամներն անցան հայրենի լեռներով՝ շնչելու այն օդը, շոշափելու այն հողը եւ զգալու այն սառնորակ ջուրը, որի մասին միայն լսել էին պատմությունից։
Հայրենիքից բերեցին լավաշ, ջուր եւ մի եռագույն փողկապ՝ որպես Մարտիրոսի ամբողջ կյանքի սպասման ավարտի նշան, որպես այն երազանքի շոշափելի մարմնացում, որին նա հավատացել էր նույնիսկ այն տարիներին, երբ հավատալը դժվար էր։ Այն, ինչի համար նա լուռ կապել էր սևը, այժմ կանգնած էր նրանց առջև՝ գույնով, հողով ու ջրով։

Սևը, որ տասնամյակներ շարունակ կրել էր վզին այլևս պարտք չէր՝ ավարտված ուխտ էր։

Քեսաբի լեռների համառ, լուռ ու հին քարերի շունչը միաձուլվել էին Հայաստանի բարձունքների ազատ ու բաց հորիզոնին։ Թվում էր՝ երկու լեռնաշխարհների քամիները հանդիպել էին Մարտիրոսի հոգում ու տարել նրա ներսում տարիների բաժանումը՝ մեկը բերելով գոյատևման դարավոր համառությունը, մյուսը՝ ազատության վերադարձի շունչը։

Մարտիրոսը արդեն մահվան խաղաղության մեջ էր, բայց աչքերի խորքում դեռ պահում էր հեռավոր բարձունքների պատկերը՝ այն հողի հիշողությունը, որտեղից սկսվում եւ ուր վերադառնում է իր ու իր ժողովրդի հոգին։

Նա շշնջացել էր կնոջը.
— Ջուրը կում առ կում լցրու գավաթին, որ չվերջանա… Լավաշը տուր նշխարի պես…

Հետո, գրեթե անլսելի ձայնով, ավելացրել.
— Երբ ես գնամ, ջուրը լցրեք գերեզմանիս։ Լավաշի մնացորդը հողին խառնեք… թող օրհնություն լինի այն հողին, որ մեզ հայրենիքի շունչ եւ գոյության արժանապատվություն տվեց։

Այդ օրը սև փողկապը հանեցին։
Տասնամյակների լուռ ուխտն ավարտվեց։

Հանդիսավոր ու դանդաղ նրա վզին կապվեց եռագույնը, որի վերադարձին մի ամբողջ կյանք էր սպասել։

Մարտիրոս Թութիկյանը մահացավ եռագույնի խաղաղ լուսաբացին։ Նրա աչքերի մեջ մնացին հեռավոր լեռների պատկերները, այն հողի հոտն ու հիշողությունը, որին նա հավատացել էր ամբողջ կյանքում։

Պատմությունը ինքն էր կանգնել նրա առջև հարգանքի։

Եթե երբևէ գնաս Էքիզօլուխի լեռները եւ կանգնես մի հին գերեզմանի առաջ, գուցե լսես քամու մեջ դասարանի գրատախտակի կավճի ձայնը, գուցե զգաս, թե ինչպես են լեռները պահում մի ուսուցչի աննկուն հավատը եւ գուցե, առանց բառերի, խոնարհվես՝ հասկանալու այն խոսքը, որով հայ ժողովուրդը շարունակում է ասել՝ մենք ապրում ենք։

Եվ գուցե առաջին անգամ, 1915-ից ի վեր, պատմությունը նրանից չխլեց վերջին խոսքը։

Արմինե Մուքոյան
25.02.2026